مشابهى رخ داد . طريقتهاى تصوف با گرايشهاى باطنى شيعى ايران را از يك سرزمين سنى مذهب به يك مملكت كاملا شيعى مذهب تبديل كردند . بنابراين ، در بررسى و مطالعه زمينه‌هاى دوره صفويان بايد تصوف را يكى از مهمترين نيروهاى معنوى دخيل برشمرد . در زمينه مسائل فكرى دوره صفوى هم بايد از جنبه تئوريكى و آئينى تصوف معروف به عرفان صحبت كرد كه دوشادوش مكاتب فلسفى و كلامى سهمى بنيادى داشت . حيات پرمايه فكرى سده دهم / شانزدهم و يازدهم / هفدهم بىمقدمه شروع نشده بود ، يك دوره طولانى آماده‌سازى از زمان سهروردى و ابن عربى تا ظهور نوزائى صفوى وجود داشت ، دوره‌اى كه هر چند نزديك به چهار سده طول كشيد ، ولى در تاريخ تفكر ايران پر از ابهام و تيرگى است . بايد گفت كه درك و فهم حيات فكرى دوران صفوى بدون شناخت اين دوره غيرممكن است . چهار ديدگاه عمده فكرى و مكاتب انديشگى موجود است كه همه آشكارا از منظر معارف اسلامى تعريف شده و بتدريج در دوره‌اى كه به احيا و تجديد صفوى انجاميده ، به يكديگر پيوسته‌اند : فلسفه مشائى ، فلسفه اشراق ، عرفان و كلام . بر اثر درهم‌آميختگى و تركيب اين مكاتب در دوران صفوى ، شخصيتهاى برجسته اين دوره نه فقط فيلسوف ، بلكه متكلم و عارف نيز بوده‌اند . جلوه عالى اين تركيب و تلفيق افرادى چون صدر الدين شيرازى بودند كه گواهى زنده بر دوره طولانى پيش از نوزائى معارف صفوى برشمرده مىشدند كه اين شروح و تفصيلات جامع متافيزيكى را مقدور ساخته است . داستان معروف فلسفه اسلامى را مبنىبراينكه پس از رديه‌ها و حملات غزالى بدان و گذراندن يك دورهء رونق و پيشرفت در اندلس از سرزمينهاى اسلامى رخت بربست ، حضور فيلسوفان و متكلّمان دورهء صفوى نقص و رد مىكند . اينكه آنها توانستند آموزه‌ها و عقايد فلسفى و ماوراء الطبيعى را چنان تشريح بكنند كه با سنت فلسفى قبل و بعد از خود پهلو بزند ، خود گواهى صادق بر تداوم فلسفه اسلامى پس از حملات غزالى و فخر الدين رازى است « 1 » . درواقع نصير الدين طوسى متكلم و رياضىدان سده هفتم / سيزدهم كه ضمنا يكى از فيلسوفان پيشرو اسلامى نيز بود ، فلسفه مشائى ابن سينا را كه از طرف دو متكلم يادشده در بالا مورد حمله قرار گرفته بود ، با نوشتن شاهكار فلسفى خويش شرح اشارات ( كه جوابيه‌اى به رديه رازى بر اشارات و التنبيهات آخرين رساله فلسفى ابن سيناست ) زنده كرد . از اين به بعد ، ايران فيلسوفانى را پرورش داد كه از طوسى پيروى مىكردند . شاگردان او قطب الدين شيرازى نويسنده رساله سترگ فلسفى درة التاج به فارسى

--> ( 1 ) - نصر ، « فخر الدين رازى » .